Als iemand er hartelijk om kan lachen is het ook goed....

Flarden uit een psychose

Van hot naar her reizen. Auto's en andere bezittingen kwijtraken. Bergen schulden maken. Verhalen vertellen en toekomstidee�n spinnen waar niemand iets van snapt. Balanceren in wankel evenwicht tussen waan en werkelijkheid. Belanden in de wereld van de psychiatrische hulpverlening. En van daaruit op weg naar herstel.

Onder de titel Dat was iemand anders beschrijft Cornelia Kunst de episode uit haar leven waarin de gevolgen van een psychose een einde maakten aan haar carri�re als systeemanaliste. Een yuppencarri�re gemaakt in de tijd van opkomst en bloei van de computer en het Internet. Kerst en Oudjaar worden niet meer in de vertrouwde familiekring gevierd, maar in Thailand. De auto is een Volvo, de woning een herenhuis in de Randstad. Vele feesten met familie, vrienden of collega's van de zaak. Vakantie- en zakenreizen. Nooit een saai moment!

Het begin van alle verwarring -oktober 1990- beschrijft Kunst met de woorden: "…en dan zal ik naar kantoor gegaan zijn waar het vreselijke nieuws van het opheffen van mijn afdeling mij overvalt. Dat is de start van de donkere psychose." Het bedrijf wordt gereorganiseerd en haar afdeling moet opgeheven worden. Dat kan ze niet verwerken. Er begint een periode waarin ze leeft tussen waan en werkelijkheid, bijna maniakaal van hot naar her reizend. Zonder 'redelijk' doel kruist ze met haar auto van Amsterdam naar Parijs en terug. De doelen van haar reizen komen voort uit gestoorde beelden van de werkelijkheid. Partner en familieleden weten niet hoe ze het hebben. Ze melden aan elkaar dat "hun jongste zus rare dingen doet". Ze doen hun best haar op te vangen maar ze weten niet hoe ze met haar om moeten gaan, weten niet wat ze van de hele situatie moeten denken en hoe ze haar weer in wat rustiger vaarwater kunnen krijgen. De verwarring wordt vergroot, niet alleen voor haar directe omgeving maar ook voor de psychiater, door het fenomeen dat ze tijdens de psychose ook heldere fasen heeft waarin ze de aandacht in de werkelijkheid kan houden. Zo leidt ze onbewust (?) haar omgeving om de tuin. Kunst schrijft: "Tegen normale mensen kun je iets zeggen en meestal komt er iets zinnigs terug. Maar gedurende mijn psychose was daar geen sprake van. Behalve, volgens Kick, mijn partner, als het erop aankwam. Dan was ik eventjes redelijk, waardoor de ander dacht dat ik normaal was. Tot die persoon weg was en dan was ik weer net zo knettergek." Ze mankeert niets, ze is niet ziek, ze heeft geen hulp nodig. Een bij Ypsilonners bekend fenomeen: pati�nten kunnen een tijdje heel verstandig praten met een hulpverlener die de situatie komt beoordelen. Geen spoortje waan te bekennen. De hulpverlener concludeert: "niks aan de hand, overbezorgde familie" en vertrekt. Hij heeft z'n hielen nog niet gelicht of de pati�nt stort in en de ellende begint opnieuw tot grote verbijstering van de omgeving. Dat proces herhaalt zich enige malen totdat ook de pati�nt totaal is uitgeteld, de energie is uitgeput. Zo verging het ook Kunst. Ze belandt in Ierland in een inrichting en vandaar, hevig protesterend tegen een opname, in de Valeriuskliniek in Amsterdam.

Rondrennen in een waanwereld

Het rondrennen in een waanwereld duurt van oktober tot december. In niet meer dan twee maanden tijd stort haar leven in. Van hard werkende carri�revrouw tot psychiatrisch pati�nt. Haar toekomst in het bedrijfsleven gaat op in de nevelen van de verwarring en eindigt na dappere pogingen om terug te komen op haar werk, in een arbeidsongeschiktheidskeuring.

Het herstel verloopt moeizaam. Kunst probeert verschillende medicijnen. Uiteindelijk werkt Orap het beste. Haar sociale omgeving van voorheen laat haar in de steek. Ze schrijft: "Weinig mensen namen het initiatief om contact met ons te zoeken. Van kantoor kreeg ik zegge en schrijven ��n kaart en die was priv� en op eigen initiatief. Slechts een enkeling uit de familie- en vriendenkring nam contact op". Ze beseft dat ze zelf alle zeilen bij moet zetten om te herstellen. Dat nuchtere en onafhankelijke van haar karakter is haar kracht en vormt het fundament voor haar herstel. Het proces van terugkeer naar het eigen werk mislukt door gebrek aan steun. Incidentele klussen die ze van haar werkgever krijgt moet ze alleen doen. Ook vrijwilligerswerk brengt geen warmte en steun van collega's.

In december 1994 emigreert ze met haar man naar Griekenland, naar het eiland Cyprus, het stadje Paphos. Daar voelt ze zich veilig en komt ze tot rust. Maar ook daar geneest ze niet. Elke keer als ze naar Nederland moet, bijvoorbeeld in verband met de afkeuringsprocedure komt ze in de gevarenzone. De psychose is als het ware door de medicatie in slaap gesust en kan door een klein tikje wakker gemaakt worden. Een woord waar ze een verkeerde associatie mee maakt en ze slaat op de vlucht. Het grote verschil met de tijd van voor de opname is dat ze nu weet wat haar te wachten kan staan. Ze houdt haar verstand erbij en neemt zelf een 'tabletje extra'. Terug naar haar hotelkamer, "waar mijn inmiddels vertrouwde medicijn Orap lag te wachten. Dan maar een pilletje meer en vlug terug naar Paphos". Ze is hersteld maar niet genezen.

In Paphos begint ze te schrijven. Uit eigen aantekeningen en die van familieleden, uit brieven en herinneringen over die periode heeft ze dit boekje samengesteld. Ze beschrijft de gebeurtenissen afstandelijk en geeft weinig blijk van emoties. Ze gaat niet verder dan "ik werd er droef van" of "daar werd ik narrig van".

Hoogspanning

Kunst slaagt er in om in korte hoofdstukjes zonder oordelen te vellen over haar gedragingen en zonder een diagnose te stellen, de lezer een beeld te schetsen van de wijze waarop de aanloop naar een psychose kan verlopen. Nergens valt het woord 'manisch' maar het geratel van de woorden in de korte zinnetjes en de snelheid en doelloosheid waarmee de gebeurtenissen elkaar opvolgen geven een sterk vermoeden van wat er aan de hand geweest kan zijn.

De titel dekt de lading. De eerste 34 bladzijden ratelt ze aan een stuk door. Ze kijkt tegen de buitenkant aan. Ze beschrijft dat ze stemmen hoort maar doet geen pogingen om er achter te komen waar die vandaan komen. Ze krijgt last van achtervolgingswanen, betrekkingswanen. Alles gebeurt onder hoogspanning. Ze schrijft in de ik-vorm maar zonder betrokkenheid. Het verhaal kan net zo goed over 'iemand anders' gaan. Eigenlijk is dat ook zo, want wat ze beschrijft is een proces voorafgaand aan een psychose zoals zovelen dat doormaken.

Haar omgeving laat ze aan het woord in korte notities van haar echtgenoot, van haar broers en zus. Die omgeving heeft het niet gemakkelijk met haar. Alle pogingen haar te overreden vrijwillig hulp te zoeken mislukken. Of door Kunsts eigen toedoen maar ook door falen van de RIAGG. Uiteindelijk is het een broer die er voor zorgt dat ze tegen haar wil wordt opgenomen. In het ziekenhuis blijft ze ondanks de medicatie in grote lijnen zichzelf. Kritisch over de therapie�n, haar omgeving en de slechte hygi�nische omstandigheden in de kliniek. Kortaf en zakelijk zet ze haar zin door.

Tot slot noemt Kunst de doelgroep van het boekje. Ze schreef het in eerste instantie voor haar inmiddels overleden echtgenoot. Hij wilde weten wat er met haar aan de hand was. Hij heeft het gelezen en heeft haar vanaf het eerste verhaal gestimuleerd om verder te schrijven. Maar, zo hoopt Kunst: "wellicht is het een ondersteuning voor andere mensen. Als iemand er hartelijk om kan lachen is het ook goed". Ook dat is buitenkant. Er valt niet om te lachen en al helemaal niet 'hartelijk'. Vanuit het hart doet het zeer om te zien met hoeveel moeite iemand probeert overeind te blijven en zich ook in het boekje heel dapper tot de laatste bladzijde groot houdt.

Liesbeth Gerris

Cornelia Kunst: 'Dat was iemand anders', Flarden uit een psychose. Uitgeverij Bzzt�h, ISBN 905501 7582, Prijs:11,25 euro