Beleving van psychosen uit de eerste hand

Psychosen zonder psychiatrie

Met deze uitdagende titel geeft de auteur, Thomas Bock, inzicht in de resultaten van zijn onderzoek onder mensen met een geheel of gedeeltelijk onbehandelde psychose. Hij constateert dat ongeveer de helft van alle mensen met een psychose in contact komt met een instelling voor psychiatrie. De andere helft blijkt zich zonder intensieve psychiatrische hulp te kunnen redden, ondanks de ernst van de handicap. Thomas Bock is als psycholoog verbonden aan de universiteitskliniek van Hamburg. Hij is oprichter van de zogeheten ’psychose–seminars’, die in Nederland, vooral in het westen van het land, navolging vinden in de multiloog–bijeenkomsten. In deze groepen komen allerlei betrokkenen bij elkaar om te praten over de betekenis van de psychose en hoe ermee om te gaan. Vooral ook de inbreng van de mensen die schizofrenie hebben, wordt er serieus genomen. Thomas Bock denkt met zijn onderzoek de psychiatrie een handreiking te geven voor een beter begrip van de medemens met schizofrenie.

Het boek bestaat voor het grootste deel uit verslagen van gesprekken met psychotische mensen. Bock geeft uitgebreid aan welke zwaartepunten hij heeft gelegd bij de gesprekken. Hij meent dat het voor de hulpverlening belangrijk is informatie te verkrijgen over hoe onbehandelde pati�nten hun psychose beleven en op welke manier zij aan zelfregulering doen. Als leidraad tijdens de gesprekken gaat hij uit van twee aspecten: het narratieve en het meer probleemgerichte aspect. Het narratieve aspect komt vooral tot uiting wanneer hij de contactpersonen vrijelijk laat praten over hun psychotische ervaringen. De interviewer stelt daarnaast vragen over de eigen opvatting van de beleving, de sociale context en de biografische interpretatie. Thema’s die aan de orde komen richten zich met name op de stoornis zelf, de schade en de reikwijdte ervan, duidingpatronen, pogingen tot integratie en zelfstandige reconstructie. Practisch gezien heeft Thomas Bock elk individueel verhaal voorzien van een motto. Het motto geeft kernachtig weer waar het in de beleving om gaat. Daarna verwerkt hij alle informatie op van te voren vastgestelde thema’s. Dit gebeurt volgens wetenschappelijke maatstaven.

Alleen en in groot gevaar

Mevrouw Adler :"Op een gegeven moment begonnen die stemmen me vreselijk te kwellen, stemmen van vroegere bazen en familieleden, stemmen van oude vrienden, die echt heel dichtbij waren en me in het nauw dreven. Ze daagden me uit, stelden me vragen over mijn leven, vroegen zich af of ik wel deugde en ik kon ze eenvoudig niet hun mond laten houden. Ze hebben me vreselijk bang gemaakt." Terugkijkend beschouwt mevrouw Adler deze periode als een depressieve en chaotische tijd "waarin ik mijn leven niet meer op orde kreeg en waarin ik geen rustpunt had". Ze beschrijft hoe ze uiteindelijk een keus maakte tussen de gezonde en de zieke aspecten van zichzelf. Ondanks indringende waanvoorstellingen lukte het haar op eigen kracht weer tot zichzelf te komen. "Je moet sterker zijn dan de stemmen". Wanneer ze, op een nacht dat ze vreselijk angstig is, zichzelf confronteert met het in haar ogen grootste gevaar, dan blijkt ze die situatie te hebben overleefd. Ze loopt, nadat ze al haar bezittingen heeft weggegooid om maar opnieuw te kunnen beginnen, ’s nachts twee uur rond in de botanische tuin, waar ze het idee heeft elk moment te kunnen worden neergeschoten. Achteraf heeft ze, doordat ze het gevaar in de ogen gekeken heeft, voor het eerst afstand kunnen nemen van haar angst.

Onderdrukkend regime

Meneer Olk beschouwt zichzelf "als een tamelijk origineel persoon met nogal wat mogelijkheden, die zo gehandicapt is door de medicijnen en de stemmen dat hij niet alles productief kan maken". Hoe slaagt meneer Olk erin met de stemmen te leven? Hij voert inhoudelijke discussies met ze: "Ik ga er bij voorbaat van uit dat ze zichzelf alleen maar herhalen, dat ze me willen intimideren, dat ze in feite niets te zeggen hebben. Dat wil zeggen, in intellectueel opzicht voel ik me de sterkste. Ik ga ervan uit dat ze ongelijk hebben omdat ze geen goede argumenten kunnen aanvoeren en omdat ik in een debat niet onder de indruk raak van iemand die steeds weer hetzelfde zegt. Ik hoor bijvoorbeeld een meisje dat naast ons woont sinds ongeveer een jaar zeggen dat ze medelijden met me heeft." Tegen dat medelijden en de daarmee verbonden ’vernedering’ brengt hij zijn briljante intelligentie in stelling. In dit conflict neemt hij ook een sceptische houding aan tegenover de psychiatrie en de medicijnen: "Het is alsof je tegen een onderdrukkend regime vecht en daarbij door een bepaalde partij van de wal in de sloot wordt geholpen." In dit verband noemt meneer Olk de driehoek roken, medicijnen en stemmen. "Ik bestrijd de stemmen met pijproken om een beetje rust te hebben." De stemmen zijn belangrijker dan de medicijnen. Ze weerspiegelen zijn sterke en zwakke kanten. Meneer Olk probeert een redelijke discussie met hen te voeren ofwel hen uit de wereld te helpen door hen tot rationele proporties terug te brengen. Het pijproken is een symbool van zijn inspanning de rust te bewaren. De psychiatrie en de medicijnen versterken zijn emotionele minderwaardigheid.

Revolutionair werk

De contacten met de ge�nterviewden zijn veelal tot stand gekomen op een eerste psychose–seminar in Hamburg. Dit seminar had een zodanig open karakter, dat iedere ge�nteresseerde er vrijelijk aan kon deelnemen. De contacten die de ge�nterviewden gehad hebben met de psychiatrie, lopen uiteen van nadrukkelijk geen contacten, via korte contacten, naar contacten in een laat stadium. De interviews kenmerken zich door een groot respect voor de levensverhalen van de vertellers. De interpretatie die de ge�nterviewden geven aan wat hen is overkomen en de plaats die zij die gebeurtenissen of gesteldheden kunnen geven in hun leven, vind ik getuigen van moed en aanpassingsvermogen.

Tweehonderd bladzijden verhalen van mensen in uitzonderlijk moeilijke omstandigheden is teveel om achter elkaar te kunnen uitlezen, door intensiteit en zwaarte. Toch bevindt zich hier een schat aan informatie over beleving en zienswijze van de psychose uit de eerste hand. Door de systematiek van het verslag krijgen de verhalen nergens iets van het meelijwekkende en uitzichtloze geploeter wat andere teksten over het onderwerp soms kenmerkt. Ik vind het een prachtige manier om mensen met schizofrenie aan het woord te laten komen. Wellicht kan de psychiatrie er haar voordeel mee doen. Bock geeft in de eerste honderd pagina’s van de uitgave verantwoording over het onderzoek. Ook plaatst hij zijn onderzoek in een historisch kader. De laatste honderd bladzijden zijn een uitwerking van hetgeen er in de interviews naar voren kwam. De uitgave bevat een uitgebreide literatuurlijst. Inmiddels is, sinds 2000, de tweede druk van het boek verschenen. Hierin is korte informatie opgenomen over de Multiloog–bijeenkomsten. Wellicht wijst deze tweede druk op belangstelling vanuit het professionele veld. Toen ik, zo’n twee jaar geleden, de eerste druk in handen had, had ik de indruk met een revolutionair werk van doen te hebben. Binnen de hulpverlening en ook binnen Ypsilon bestond er toen een soort consensus over behandelingsmethoden die ikzelf als nogal betuttelend ervoer. Inmiddels wordt er binnen de hulpverlening meer aandacht geschonken aan de inbreng van betrokkenen, die als ervaringsdeskundigen in de omgang met mensen met schizofrenie belangrijke informatie kunnen toevoegen. Dit komt in de richting van wat Bock voorstaat met zijn belangwekkende, door onderzoek bevestigde boodschap.

Janka van Dijk

Bock, Thomas. Psychosen zonder psychiatrie; inzichten en levensperspectieven van mensen met een gedeeltelijk of geheel onbehandelde psychose. – 2e dr 2001. 389 pag. Prijs: 15.88 Uitgever: Candide