Misverstanden in de psychiatrie

Dit voorjaar publiceerde de Amsterdamse psychiater Bram Bakker een boekje over misstanden en misverstanden binnen de geestelijke gezondheidszorg. Een klein boekje van nog geen tweehonderd bladzijden. Een moeilijke inhoud in een makkelijk leesbare stijl.

Bakker beschrijft het gedrag van zijn vakgenoten en andere werkers in de geestelijke gezondheidszorg. Gezondheidszorg die zich volgens hem meer bezighouden met schrijven en praten dan met behandelen en zorgen.

In een hoofdstukje over schizofrenie beschrijft hij de complexiteit van de kwaal. Hij stelt dat de meeste psychiaters ook niet weten wat schizofrenie is, waar de symptomen vandaan komen, is het een virus of een bacterie of iets anders? Omdat er geen duidelijke oorzaak aan te wijzen is zijn er ook zoveel verschillen in de behandeling. Verschillen die voor een groot deel weer afhankelijk zijn van de opvattingen van de behandelend psychiater.

Een pati�nt van Bakker trok de aandacht met een boekje over zelfdoding, 'Kameraad Scheermes', precies op het moment dat Bakkers eigen boek uitkwam.

Hierdoor was de belangstelling voor de psychiatrie groter dan gewoonlijk en rolden de media over hem heen. Hij kreeg massapubliciteit in kranten en talkshows, NRC, NOVA en Barend & Van Dorp. En nu, een maand of drie later, is het weer even stil als voorheen. Alle aandacht is weer wegge�bd tot de volgende calamiteit of opzienbarend boek. Het korte leven van de 'waan van de dag'.

Het onderwerp dat Bram Bakker belicht is een langer leven beschoren. Het is chronisch. Zijn vele punten van kritiek zijn voor Ypsilonners niet nieuw. Het 'zwartboek' waarin Ypsilon de vele misstanden in de wereld van de GGZ beschreef, dateert al van 1989! Het jaar dat ik lid werd van Ypsilon.

Het boekje van Bakker lees ik dan ook met de herinneringen aan het zwartboek in het achterhoofd. Ik breng het niet op om aan een stuk door te lezen. Telkens leg ik het neer uit boosheid over wat ik gelezen heb. 'Er deugt nog steeds niks van', mopper ik. Er is heel veel veranderd, maar niet ten goede. De filosofie van de tachtiger jaren, 'het Amsterdams model' is ondanks alle protesten van Ypsilon ingevoerd. De pati�nt de bossen uit en de stad in. Ypsilon is blijven protesteren. Ook Bakker gaat tekeer tegen de gevolgen van dit model. Ook hij zou nu graag de mogelijkheid van beschermde woonvormen op rustige plekken weer terug hebben.

Er moest ambulante zorg aan huis komen in plaats van opname in grote klinieken. Bijna 15 jaar later is het resultaat bedroevend. Niks zorg aan huis. Als de pati�nt niet wil dan gebeurt er niks en mag hij - liefst geruisloos - dood gaan. Dankzij de veelal onjuiste interpretatie van het gevaarscriterium in de wet BOPZ. Een wet die ook in die tijd werd ingevoerd en het bestwilcriterium van de oude wet verving door dit gevaarscriterium. Het verbaast mij dat zelfs een kritisch psychiater als Bakker niet op de hoogte is van de jurisprudentie van het gevaarscriterium, namelijk dat 'dreiging tot maatschappelijk verval' al voldoende gevaar inhoudt om een beroep op de wet te kunnen doen! Het is me al vaker opgevallen dat veel psychiaters niet of nauwelijks belangstelling hebben voor andere disciplines, zelfs niet als die sterke raakvlakken hebben met hun eigen vakgebied. Geen belangstelling voor de lichamelijke gesteldheid met name de tandverzorging van pati�nten, niet voor de voeding, niet voor de uitwerkingen van de medicijnen op organen als gal, lever en nieren. Geen flauw benul van de jurisprudentie die het eigen vakgebied bestrijkt en ruime interpretaties van de wetsregels niet alleen toestaat maar zelfs voorschrijft. Ik durf nogal sarcastisch te beweren dat de eerste de beste kippenboer beter op de hoogte is van de milieuwetgeving op zijn gebied dan hulpverleners op de hoogte zijn van de jurisprudentie ten behoeve van hun pati�nten. Psychiaters zijn te bang en te terughoudend uit onwetendheid over wat er allemaal binnen de jurisprudentie van de wet kan, om te zorgen dat een door ziekte onwillige pati�nt de pillen krijgt die hij nodig heeft om uit een psychose te komen.

Pure onwetendheid en dat vind ik op dit gebied schandalig! Deze onwetendheid kost mensenlevens. Vanuit mijn katholieke wortels noem ik dat 'de zonde der onwetendheid'.

Bakker constateert een teveel aan professionele distantie, gebrek aan openheid over het eigen falen, gebrek aan kritiek op het eigen functioneren en dat van de beroepsgroep. Kritiek van pati�nten en familie wordt ontkend of toegeschreven aan de ziekte van de pati�nt. Bakker beweert 'dat dit wellicht een belangrijke verklaring is voor het steeds grotere aantal klachten dat tegen psychiaters wordt ingediend. Het vervelende is dat men op deze manier wel de kans mis loopt om mensen adequater te kunnen helpen'. Ik denk: een gebrek aan verantwoordelijkheid voor het eigen doen en laten waarvoor men toch zeer goed betaald wordt.

Ook de Inspectie komt niet meer op voor de individuele klager sinds de klachtencommisies zijn ingesteld. Je kunt je klacht eigenlijk net zo goed meteen in de prullenmand dumpen.

Het moeten trekken van dergelijke conclusies maakt me moedeloos. Het lezen valt me zwaar. Maar ik kan het ook niet laten liggen, pak ik het boekje telkens weer op en ga dapper verder.

Er zwerven meer pati�nten op straat, er vegeteren er meer op kamertjes in de stad, vereenzaamd, en de wachtlijsten zijn langer. Maar er zijn wel meer managers en er zijn zelfs wachtlijstfunctionarissen aangesteld om de wachtlijsten op te heffen. Hoe bedenk je het? Een fulltime baan met flink salaris met de opdracht dat op te heffen waar men zijn brood aan verdient. Een fenomeen waar Bakker en ook ik verbaasd van opkijken. Voor contactpersonen voor de familie is nauwelijks aandacht en geld. De eerste functionaris in de GGZ, specifiek ten behoeve van de familie schijnt er nu in Amsterdam aan te komen. De toezegging dateert van vorig jaar augustus!

Bram Bakker is een bevlogen psychiater met open oren en ogen en hart voor de pati�nt. Hij blijft zich verbazen, ergeren en schrijven over wat hij ziet en meemaakt.

Hij krijgt voor zijn kritiek op het functioneren van de beroepsgroep wel steun uit die groep maar vaak anoniem. Weinig openlijke steun in de vorm van artikelen in tijdschriften of optreden in de media. Het lijkt wel of psychiaters ongevoelig zijn voor kritiek..

Hij hoopt op een open debat. Ik vrees dat ook als dat er komt het nog geen zoden aan de dijk zal zetten. Er is al eens zoiets in Amsterdam geweest. Afgeladen volle zalen met tussen alle partijen zelfs schriftelijk gesloten convenanten ter verbetering van de situatie. Maar ook dat papier is alweer vergeeld zonder dat er iets is veranderd. Papier is geduldig! Ook het papier van het boekje van Bakker.

Liesbeth Gerris, egerris@nieuwsbank.nl

"Te gek om los te lopen", Bram Bakker,

Uitgeverij De Arbeiderspers 2003, ISBN 90 295 0439 0, www.boekboek.nl