Meer weten van schizofrenie

Subjectieve en objectieve informatie van wetenschap tot literatuur

Eindelijk weet je wat er al die jaren aan de hand geweest is. De met onzekerheid en angst omgeven raadsels worden door deskundigen opgehelderd. Alles heeft nu een naam gekregen. De naam van een ziekte, die een prominente plaats inneemt in het internationale psychiatrische classificatieschema: schizofrenie! Veel wordt nu duidelijk. Eerst is er opluchting, al gauw vervangen door verdriet. De toekomst gaat er anders uitzien, maar hoe? En er zijn nog veel meer onbeantwoorde vragen. Ruud van Dorth begon een uitgebreide zoektocht naar informatie. Vooral ging hij lezen, lezen over schizofrenie en over onderwerpen die op een of andere manier met deze ziekte samenhangen.

Gelukkig zijn er goede folders, bij Ypsilon, maar ook bij andere organisaties in de geestelijke gezondheidszorg. Heel nuttig, vaak goed vormgegeven materiaal, dat door de aard ervan wat aan de oppervlakte moet blijven. Het eerder in Ypsilon Nieuws besproken boek "Schizofrenie" van de psychiater Lex Wunderink geeft hiernaast een goede en duidelijke aanvulling van de basiskennis.

En natuurlijk is er Internet met veel informatie op zowel eenvoudig als professioneel niveau. Maar rijp en groen lopen door elkaar heen en het is aanvankelijk niet altijd duidelijk welke informatie betrouwbaar en up-to-date is.

Je wilt ook weten hoe iemand schizofrenie beleeft, wat gaat er in hem of haar om? Wat voelt hij, wat denkt hij, wat neemt hij waar? Gevalsbeschrijvingen en/of ego-documenten kunnen dan nuttig zijn. Subjectieve informatie over d�t betreffende geval, maar toch.... De in de laatste twee jaar in Ypsilon Nieuws besproken boeken van Hans Almhof 'Storm in het Brein', Ellen Gumbert 'Stemmenstorm' en Cornelia Kunst 'Dat was iemand anders' geven een goed beeld. Dat doet ook de misschien wat geromantiseerde biografie van Sylvia Nassar 'Een schitterend brein', waar de gelijknamige en succesvolle film op gebaseerd is.

Wat is er objectief aan de hand in het brein?

Er is de afgelopen tijd nogal wat gepubliceerd over de relatie tussen hersenen en psychose. Ook in boeken die niet geschreven zijn voor de wetenschapper, maar voor een breder publiek van hulpverleners en overige ge�nteresseerden, zoals bijvoorbeeld Ypsilonleden. Vaak van Engelstalige auteurs, maar op ��n uitzondering na vertaald.

De relatie tussen hersenen en schizofrenie. Hoe zien die hersenen op de verschillende niveaus er dan uit, welke processen spelen zich daar af?

Susan Greenfield schreef 'Brainstory, ontsluiting van onze raadselachtige binnenwereld'. Het boek werd gebruikt bij een gelijknamige Teleac-cursus, welke zomer 2003 herhaald wordt. Naast de bespreking van de structuur van het brein en van de processen, die zich daar afspelen, wordt op een heldere manier ingegaan op onderwerpen als emotie, geheugen, bewustzijn, drugs en geneesmiddelen. Het idee dat psychologische functies op bepaalde plaatsen exclusief gelokaliseerd zijn, blijkt achterhaald. Het gaat meestal om een ingewikkelde samenwerking van verschillende hersengebieden.

Nancy Andreasen is een vooraanstaand neurowetenschapper, hoogleraar in de psychiatrie en hoofdredacteur van de American Journal of Psychiatry. Ze heeft zeer veel onderzoek gepubliceerd over schizofrenie. Daarnaast werkte ze mee aan de totstandkoming van het DSM-classificatiesysteem. Ze schreef voor een groter publiek nu 'Schitterend nieuw brein', waarin zij op een uiterst leesbare manier het brein en psychiatrische stoornissen met elkaar in verband brengt. In het inleidende hoofdstuk stelt Andreasen de onjuiste scheiding tussen lichaam en geest aan de kaak, met de daaruit voorkomende splitsing van de gezondheidszorg in een lichamelijke en geestelijke tak. Het boek gaat hierna verder met ziektegeschiedenissen op het terrein van schizofrenie, van stemmingsstoornissen, angststoornissen en dementie. Het behandelt ook de hersenen, de recente ontwikkelingen op het gebied van erfelijkheid en van de moderne beeldvormende technieken, die ook bij het schizofrenieonderzoek een steeds belangrijker rol spelen. Deze gegevens worden vervolgens weer in verband gebracht met de hierboven genoemde ziektebeelden en hun behandeling. Mevrouw Andreasen is tamelijk optimistisch over wat straks de wetenschap de pati�nten kan bieden. Maar zou het oplossen van het raadsel schizofrenie toch niet ingewikkelder zijn en langer duren dan hier gedacht wordt?

Verstoorde verbindingen

Onlangs vertaald  is het korte overzichtswerk van de Amerikaanse psychiater en onderzoeker Michael Foster Green 'Schizofrenie ontsluierd'. Ook hij bespreekt de verschillende aspecten van het brein, maar korter en alleen in relatie tot schizofrenie. Kort gezegd komt het volgens Foster Green erop neer, dat door verstoorde verbindingen tussen zenuwcellen er communicatiestoornissen in het brein �n met de omgeving ontstaan. Uitgebreider gaat de auteur in op de diagnostiek en op de biologische en psychologische behandelingen. Opmerkelijk is de aandacht voor de negatieve symptomen, zoals innerlijke leegte en inactiviteit, welke gezien worden als het kernprobleem van schizofrenie. Deze symptomen en de achteruitgang in het cognitief functioneren, dat wil zeggen in alles wat met 'kennen' en 'weten' te maken heeft, zoals geheugen, aandacht, probleemuitvoering en sociale interactie, bepalen de mogelijkheden voor de pati�nt in de toekomst. Blijft hij ge�soleerd leven, komt hij weer aan het werk, wordt de studie voltooid? De positieve symptomen, zoals wanen en hallucinaties zijn in dit opzicht minder belangrijk. De schrijver houdt een pleidooi voor een gedifferentieerde aanpak bij de behandeling: "het is onwaarschijnlijk dat een zo complexe ziekte als schizofrenie op ��n type behandeling reageert". Dat pleidooi past in een al langer, ook in Nederland, gevoerde discussie: is schizofrenie ��n ziekte of is het een verzamelbegrip voor verschillende psychosen, die elk een eigen benadering vergen? (o.a. P. Vlaminck in het Maandblad Geestelijke Volksgezondheid, zie de discussie tussen Pieter Vlaminck en Bert Stavenuiter elders in dit nummer, red.)

Amerikaanse kleur

Schizofrenie gaat heel vaak samen met depressiviteit. Percentages tot 60 procent worden genoemd. De mogelijke relatie tussen deze twee begrippen laat ik liggen, want dat is echt voer voor wetenschappers. Maar het kan dus zeker geen kwaad om ook meer van het begrip depressie te weten.

De schrijver en journalist Andrew Solomon schreef een merkwaardig, maar fascinerend boek. In 'Demonen van de middag' beschrijft hij op een literaire, soms schaamteloze wijze zijn leven, dat overheerst werd door ernstige depressies. Intense somberheid en wanhoop met soms flarden van psychose brachten hem op de rand van zelfmoord. Hierna kwam de bewustwording van chronisch ziek te zijn, waarbij misschien levenslang veel pillen geslikt moeten worden. Hebben we iets dergelijks niet eerder gehoord?

Het boek is niet alleen boeiende bekentenisliteratuur, maar veel meer. Solomon heeft het onderwerp van zijn ziekte tot zijn specialisme gemaakt, als een (voorlopig?) doel in zijn nieuwe leven. Hij bezoekt lotgenoten in het hele land en beschrijft hun verhaal. Hij gaat uitgebreid in op de psychiatrische, psychofarmacalogische, sociologische en politieke aspecten van de ziekte en bestudeert de culturele aspecten ervan ook in andere landen, zoals Groenland, Cambodja en Afrika. Ruim 500 bladzijden tekst en 35 bladzijden literatuurverwijzing, maar het boek blijft boeien en stond dan ook heel lang op Amerikaanse bestsellerlijsten. De soms wat Amerikaanse inkleuring moet wel voor lief genomen worden!

Door meer te lezen, ben ik meer gaan weten, maar ook steeds meer gaan beseffen hoeveel er nog opgehelderd moet worden. Soms was ik teleurgesteld, vaak ook geboeid. De toekomst is nu wellicht wat duidelijker, maar nog behoorlijk omfloerst. Die zoektocht gaat dus verder en zal zeker nog heel lang duren!

• Ruud van Dorth - e-mail: v.dorth@planet.nl