Leven naast een vulkaan

De borderline-dans - Anthony Walker

Leven met een borderliner - Paul Mason en Randi Kreger

In mijn tijd als gespreksleidster van de landelijke partnergroep stelden bepaalde gedragingen van de zieke partners me voor raadsels. Ik herkende het gedrag wel uit mijn eigen verleden met een partner die zich destijds soms nogal bizar en onvoorspelbaar gedroeg, maar het fijne ervan bleef tot een paar maanden geleden in nevelen gehuld.

Sommige deelnemers vertelden dat zij voortdurend alert moesten zijn op de meest bizarre stemmingswisselingen: van uiterst charmant en aanhankelijk tot ernstig agressief. Verwijten, scheldpartijen en verdachtmakingen waar geen verweer tegen te voeren viel. Er was geen sprake van een psychose. Maar er viel ook geen peil op te trekken. De andere deelnemers zaten dan met grote ogen van verbazing te luisteren. Met hun partners viel goed te leven zodra de medicatie was aangeslagen en de psychose was uitgeraasd. Er was wel sprake van weinig energie en nauwelijks initiatieven, maar dat kwam door de medicatie. Geen spoortje angst voor agressie. Maar ja, het manipuleren en verwijten maken, waar ook hun partners een handje van hadden, gaf wel weer voldoende herkenning voor uitwisseling. De scheidslijnen waren niet scherp te trekken.

Raadselachtige gedragingen, totdat een publicatie in de NRC me opmerkzaam maakte op het fenomeen van de borderline stoornis. Uit de aanbevolen boeken kon ik stuk voor stuk de puzzel van mijn leven met een moeilijke partner invullen. In zijn gedragingen was een bepaald patroon te herkennen, een patroon van symptomen en achtergronden waar veel meer mensen dan hij alleen aan leden. Het was geen van nature kwaadaardigheid, het was een stoornis die een naam had. De oorzaak lag niet bij mij, de oorzaak lag bij hem en was van genetische dan wel van traumatische aard of van beide. Ik had er niet om gevraagd maar hij ook niet. Er was geen schuld. Er valt dus ook niets te vergeven. Er valt te weten, te begrijpen en verder te leven.

Beduusd en machteloos

Anthony Walker, de auteur van 'De borderline-dans', psychiater in Zuid-Afrika, wist wat zijn aanstaande vrouw mankeerde, negeerde alle waarschuwingen van familie maar ook van collega psychiaters en trouwde toch met haar. Zijn verhaal las ik in een achternamiddag. De gedragingen van zijn vrouw kwamen op zoveel punten overeen met dat wat ik met mijn vroegere partner had beleefd, dat de herinnering gewoon zeer deed.

Aan de andere kant troostte mij de gedachte dat zelfs een man van de wetenschap, iemand die wist wat hem te wachten kon staan, met open ogen het avontuur met iemand met een dergelijke ernstige stoornis aanging. Ik wist destijds van niks. De deskundige Walker was door verliefdheid verblind. Hij en ik, de psychiater en de leek, kwamen er allebei even beduusd en machteloos uit.

In mijn geval vond het eerste voorval van totale emotionele ontregeling pas anderhalf jaar na de trouwdatum plaats. Mijn wereld stortte in, ik sloeg dicht en deed naar buiten alsof er niets aan de hand was. Van binnen altijd op mijn hoede voor wat er te gebeuren stond. Ik leidde een dubbel leven. Pas na tien jaar samenleven tegen de verdrukking in, had ik moed genoeg verzameld om er aan te ontsnappen.

Hij, de psychiater, verliet al na één jaar volkomen gesloopt het huwelijk en verhuisde stiekem naar Amerika.

Walker is er als afgestudeerd psychiater, veel werkend met borderline-patiënten, achter gekomen dat het leven van zo'n patiënt wordt bepaald en gestuurd door de stoornis. Hij schrijft: "Door de aard van de stoornis is het een leven van uitersten. Extreme vormen van woede, liefde, vreugde en verdriet, hoop en wanhoop - soms gaat het zelfs om leven of dood. De stoornis kan uiteindelijk tot zelfmoord leiden." En soms ook tot de bijna-dood of dood van een ander, zou ik daar aan willen toevoegen. Voorts schrijft Walker: "Omdat het gedrag vaak een gevolg is van wanhoop, vergeten we al gauw dat dat gedrag niet uit vrije wil is. Behandeling vergt liefde. Geen romantische liefde maar zorgzame liefde.

De verleidelijke hulpbehoevendheid van de patiënt spreekt bij ons (de ander) het verlangen aan om hulp te bieden. En vervolgens maken we de fout om grenzeloos en inconsequent lief te hebben. We maken de fout om de zorg voor de patiënt in ons eentje te dragen." Walker noemt medicijnen om ontwrichtende impulsen te verminderen en langdurige therapieën die steun kunnen bieden. Achterin het boek geeft hij in het kort verklaringen over mogelijke oorzaken, zoals die door verschillende wetenschappers zijn vastgesteld.

Het gaat daarbij om een biologische aanleg, omgevingsfactoren (lage stressdrempel) en de interactie tussen beiden tijdens de ontwikkeling van de persoonlijkheid.

Achterin het boek pleit een collega-psychiater, John Gunderson ervoor om de naasten van de patiënt bij de behandeling te betrekken: "… dat de naasten van de patiënt - vooral ouders en partners - voor dezelfde dilemma's staan als de hulpverleners, maar niet over dezelfde hulpmiddelen beschikken en geen steun krijgen. Ze horen bij de behandeling betrokken te worden als bondgenoten, zoals ook de auteur van dit boek een bondgenoot van deze patiënten is geworden."

'Maar ja', denk ik dan, 'om te kunnen behandelen moet de patiënt wel willen!'

Lieve vrede

Het tweede boek 'Leven met een borderliner, een praktische gids', geschreven door Paul Mason en Randi Kreger, is meer wetenschappelijk van aard. Het is een vertaling van een Amerikaans onderzoek.

Hier is het PR-adviseur en tekstschrijver Kreger die verbijsterd raakt door het bizarre gedrag van haar man en jaren na het verbreken van de relatie op zoek gaat naar de oorzaken. Ze gaat in therapie om van de opgelopen beschadigingen te herstellen en hoort daar van haar therapeute wat er mogelijk met haar partner aan de hand geweest kan zijn: een borderlinestoornis.

Naast wetenschappelijke verklaringen over oorzaken en behandeling, komen er ook veel citaten in het boek voor van patiënten en hun partners en familieleden. Dat geeft veel herkenning en leidt ook tot een beter begrip van wat iemand met de stoornis bezielt.

Een borderliner vraagt bijvoorbeeld om beter begrip: "Het is van belang dat vrienden en familieleden van mensen met een borderlinestoornis beseffen dat we veel meer zijn dan ons gedrag. We zijn geen dingen die gehanteerd of aangepakt moeten worden. Mensen zouden in onze schoenen moeten gaan staan en proberen empathie te tonen omdat het gedrag en de gevoelens van borderliners slechts bizarre, overdreven vormen zijn van normaal gedrag en normale gevoelens." Dat is mooi gevraagd maar in de praktijk blijkt dat door het egocentrische gedrag van de mens met deze stoornis het omgekeerde te verwachten valt: ze lijken eerder totaal gevoelloos voor het leed dat zij door hun gedrag veroorzaken. Het is samenleven in absoluut éénrichtingsverkeer.

Voor de ander is het zaak om er naast te blijven leven, naast de vulkaan, niet erop.

Proberen een eigen leven te leiden, een vorm te vinden die voor beide partijen aanvaardbaar is, is bijna een onmogelijke opgave, want bij gebrek aan kennis en mogelijkheden laat de ander zich snel manipuleren om de lieve vrede te bewaren, ook al is die vrede verre van 'lief'. Wie geen sterke benen heeft en makkelijk is te beïnvloeden wordt meegezogen in het gedrag, de vulkaan op. Kritiek wordt afgestraft. Vrienden en familie worden zwartgemaakt. Claimgedrag wordt aangezien voor uitingen van liefde.

Aanhankelijk gedrag vertedert snel. Het wispelturige gedrag van iemand met een borderlinestoornis, enerzijds charmant met een hang naar liefde, schoonheid in muziek en natuur en anderzijds negatief, vol verwijten en agressie, veroorzaakt zoveel stress dat de ander aan de pure adrenaline als het ware verslaafd kan raken. Het heeft mij jaren gekost om daarvan af te kicken!

Lijstjes

Met de kennis uit deze boeken hebben familieleden en partners meer mogelijkheden. Er staan lijstjes in van wat die beter wel of juist echt niet moeten doen.

Als je het gevoel hebt dat alles wat je zegt tegen je gebruikt wordt door je partner, je kind, je vriend, je vader of moeder; als je doelwit bent van gewelddadige en irrationele woede-uitbarstingen, afgewisseld met normale periodes; als je gemanipuleerd wordt en belogen; als je geen kritiek mag uiten of de hel barst los. Kortom, als je geen vat op de situatie kunt krijgen en niet snapt waar dit gedrag vandaan komt, zijn beide boeken een aanrader.

Voor hulpverleners bieden de boeken uitbreiding van hun deskundigheid.

Liesbeth Gerris

De borderline-dans, door Anthony Walker, uitgeverij Nieuwezijds Amsterdam, ISBN 90 5702 159,

Prijs € 18,95.

Leven met een borderliner door Paul Mason en Randi Kreger, uitgeverij Nieuwezijds Amsterdam,

ISBN 90 5712 162, prijs € 25,95. www.bpdcentral.com wordt door Randi Kreger bijgehouden.

www.biologicalunhappiness.com/dutch.htm

www.stichting borderline.nl

www.grenzen.be