uitgelezen

Van betuttelen naar bemoeien

’Bemoeien WERKT’ – Van der Lans, Medema en Räkers

Twintig jaar geleden zocht ik dringend hulp voor een jongeman die zijn weg in de maatschappij niet zelfstandig kon vinden. Hij had deskundige hulp nodig. Hoe ik ook bad of smeekte bij huisarts, RIAGG, GG&GD tot politie aan toe, niemand was bereid om eens thuis met hem te komen praten om samen te bekijken hoe hij weer op eigen benen kon komen. Ze zeiden glashard: "Waar geen wil is, is geen weg!" De door idealisten zozeer geprezen autonomie en recht op zelfbeschikking stelden aan veel mensen te hoge eisen. Eisen waaraan ze niet konden voldoen, soms juist door hun ziekten, soms gewoon tijdelijk, door omstandigheden.

Ik was niet de enige die tevergeefs bij de instanties van hulpverlening en gezondheidszorg aanklopte. Veel familieleden, vrienden en buren van mensen die dringend zorg nodig hadden, doolden rond de hekken van de regels rond autonomie, privacy en vermaatschappelijking. Totaal gefrustreerd door die kille afstandelijkheid verenigden ze zich en oefenden druk uit op politiek en hulpverlening.

Begin negentiger jaren begint eindelijk bij de hulpverlening het tij te keren, eerst in Rotterdam. Langzaam komen kleine projecten van de grond waarin hulpverleners erop uit trekken en mensen thuis gaan bezoeken. In 1993 geeft Henrie Henselmans met zijn ’Bemoeizorg’ als het ware voor het grote publiek het startschot. Terwijl de top van politiek en hulpverlening zich de blaren op de tong praat over de vraag of juridisch en ethisch bemoeien wel mag, trekt hier en daar een hulpverlener er stiekem op uit en probeert voorzichtig of bemoeizorg wel werkt. Goed voorbeeld doet goed volgen: Inmiddels lopen er heel wat projecten en is er veel onderzoek beschreven.

Overleveringen

Jos van der Lans, cultuurpsycholoog en journalist, Nies Medema, journaliste maar ook starter van een multicultureel netwerk Family Matters (familie doet er toe) en Marc Räkers, mede-oprichter van de Vliegende Hollander, een team van bemoeiers en bemiddelaars van HVO-Querido in Amsterdam, zijn de drie auteurs van het boek: ’Bemoeien WERKT’. Een dun boek van 112 pagina’s, maar veelomvattend wat inhoud betreft. Onmisbaar voor politici en bestuurders, voor beleidsmakers en financiers. Voor de manager die een buitendienst wil opzetten, voor de hulpverlener die graag achter zijn bureau vandaan wil. Ook voor de Ypsilonner in regio’s waar nog geen wijkteams opereren is het een handig drukmiddel op politiek en hulpverlening. Voor het schrijven van het boek hebben ze niet alleen de geschiedenisboeken en mondelinge overleveringen geraadpleegd, maar zijn ze zelf ook diep de praktijk in gedoken. Tot mijn verbazing zag ik op pagina 35 zelfs een stuk terug uit een artikel van mijzelf in YN! Ik beschrijf er hoe ik in 1995 op excursie ben met mensen van Vangnet & Advies in Amsterdam. Ik was ontzet over wat ik die dag meemaakte aan maatschappelijk verval dat met tijdige bemoeienis niet nodig was geweest.

In hun geschiedschrijving herkende ik een persoonlijke ervaring uit 1963: het bezoek van een verpleegkundige van de GG&GD. Onaangekondigd drong zij, uiterst vriendelijk maar vasthoudend, mijn woning binnen met de opdracht de gezondheid en hygiëne van mijn pasgeboren baby te onderzoeken! Het ging allemaal zo vanzelfsprekend dat ik, compleet overrompeld, haar haar gang liet gaan. Bij de koffie strooide ze ruimschoots met allerlei handige adviezen over babyverzorging. Het bezoek van de verpleegster was me eigenlijk uiterst welkom. Ik vroeg honderduit. Ze antwoordde opgewekt en veroordeelde me niet over mijn onwetendheid. Integendeel: "Als ik nog iets wilde weten, kon ik haar altijd bellen!" Dat was ’bemoeizorg’ die er toe deed. Ook nu hoeven hulpverleners niet zo bang te zijn. Op een enkeling na zijn mensen in nood uiteindelijk heel dankbaar als ze uit hun ellende, hun isolement en van hun schaamte over hun falen zijn verlost. Na aanvankelijk een gevoel van ’waar bemoeit ze zich mee’ was ik heel blij met mijn onverwachte en deskundige bezoekster.

Bemoeibemiddelen

Het boek is een uitstekend hulpmiddel. Overzichtelijk ingedeeld in drie delen met elk twee hoofdstukken voor aparte onderwerpen. De delen II en III zijn voor professionals van wezenlijk belang. Daar gaat het om de aanpak van bemoeibemiddelen. Vooral hoofdstuk vijf waarin in vijf stappen uiteengezet wordt hoe een hulpverlener kan en moet bemiddelen. Wat hij moet doen, wat hij moet laten en uit welk hout hij moet zijn gesneden. Bemiddelen betekent niet de zorg zelf uitvoeren. De bemoeibemiddelaar doet heus zo nu en dan wel eens een klusje, zoals een nieuwe lamp indraaien, maar hij bemiddelt in zorg: schuldbemiddeling, thuiszorg, gezondheidszorg, bijstand en allerlei andere zaken waarbij een steun in de rug nodig is. Hij legt de contacten met de uitvoerders van de zorg, de behandelaars, de deurwaarders en justitie. Hij ziet toe op het nakomen van de gemaakte afspraken. Soms gaat hij met de patiënt mee naar de hulpverlening. Al doende voorkomt hij zo menig huisuitzetting. Weer een zwerver minder op straat! De bemiddelaar regisseert de hulptroepen. Hij dirigeert ze naar de patiënt toe en niet omgekeerd. Niet met harde hand maar met overtuiging en waardering, zo nodig met drang. Pas als dat goed loopt en beide partijen de weg naar elkaar weten te vinden treedt hij terug maar hij blijft in contact met alle betrokkenen. Het is een echte hulpverlener.

Koudwatervrees

Deel II gaat over de vraag: Mag bemoeien eigenlijk wel, in verband met de wet op de privacy en het in de maatschappij zo geprezen recht op zelfbeschikking? Tot mijn verbazing las ik dat het in de Wet Bescherming Persoonsgegevens vooral gaat om het koppelen en uitwisselen van naam en adresbestanden en niet om het persoonlijk omgaan met individuele klantgegevens. Er zouden zelfs voldoende aanknopingspunten in diezelfde wet zijn, die het juist wel mogelijk maken om in dreigende crisissituaties wel gegevens uit te wisselen, namelijk als dit noodzakelijk is voor het nakomen van een wettelijke verplichting van degenen die de gegevens onder zich heeft. Volgens de auteurs is het dus niets meer dan zorgvuldig omgaan met de gegevens, als bijvoorbeeld een woningcorporatie vindt dat een huurder deskundige hulp van een bepaalde instantie nodig heeft. Dan mag er met de RIAGG of met de GG&GD gebeld worden. Dit ter ’vrijwaring van een vitaal belang’ van betrokkene. Huisuitzetting voorkomen is zo’n vitaal belang. Hulpverleners zouden er goed aan doen om naast dit boek, ook zelf die wet eens zorgvuldig te bestuderen. De auteurs noemen het achterhouden van gegevens in dit soort gevallen gewoon koudwatervrees. Zij schrijven: "Er kan dus veel meer dan wordt aangenomen. Bescherming van de privacy van mensen blijkt vooral een blokkade te zijn die hulpverleners en dienstverleners voor zichzelf opwerpen, en die - hoewel dit vaak verondersteld wordt - niet wordt ondersteund door de letterlijke tekst van de wet." Hoe lang en hoe vaak heb ik niet hetzelfde beweerd. Eindelijk gerechtigheid!

In dit verband zou ik graag in een volgende druk zien dat de auteurs zich ook op de hoogte gebracht hebben van de jurisprudentie rond het gevaarscriterium in de BOPZ, met name het criterium ’Dreiging tot maatschappelijk verval’. Informatie heeft de hoofdinspectie in Den Haag. Ik pleit al jaren voor hantering van dat criterium in plaats van het feitelijke intreden van het gevaar zelf. Deze jurisprudentie rond de BOPZ kan heel goed analoog gebruikt worden ter legitimatie van bemoeibemiddelen. Ingrijpen bij dreiging van gevaar, dus nog voordat het gevaar is omgezet in een voltrokken daad, voorkomt voor beide partijen veel ellende. Geen huisuitzetting, misschien een opname, maar geen slachtoffers, geen gevangenis, geen treurende nabestaanden! Bemoeien Werkt.

• Liesbeth Gerris - egerris@nieuwsbank.nl

"Bemoeien WERKT" door Jos van der Lans, Nies Medema en Marc Räkers, Uitgeverij De Balie, Amsterdam, www.debalie.nl, ISBN 90 6617 2967. Prijs: € 13,50